“Uluslararası Ticaret İstatistikleri-2001” başlıklı raporda, çeşitli ülkeler, ülke grupları ve bölgesel entegrasyonların 2000 yılındaki ekonomik performansları değerlendirilerek, önümüzdeki döneme ilişkin beklentiler açıklanmaktadır. Rapordaki en çarpıcı husus, 2000 yılında % 12 büyüyen dünya ticaretinin, 2001 yılında ancak % 2 seviyesinde bir artış kaydetmesidir.

Bu bağlamda, 2001 yılında genel olarak, Batı Avrupa ve geçiş dönemindeki ekonomiler olarak adlandırılan Merkezi ve Doğu Avrupa ülkelerinin ticaret rakamlarının % 2’den biraz fazla bir artış göstereceği; ancak, Kuzey Amerika’nın ticaret rakamlarındaki artışın söz konusu genel ortalamanın da altında kalmasının beklendiği ifade edilmektedir. Japonya’nın, ihracatında bir daralma yaşanırken, ithalatında hafif bir artış görülmesine kesin gözüyle bakılmaktadır.

2001 yılının ilk yarısına ait rakamlardan hareketle, önceden 2001 yılı için öngörülmüş bulunan % 7’lik artışın çok altında kalan bir ticari büyümenin yaşandığı belirtilebilir. Dünya ekonomik faaliyetlerinde, beklentilerin ötesinde vuku bulan bu yavaşlamanın büyük ölçüde bilgi teknolojisi alanında yapılan harcamalardaki aşırı düşüşten kaynaklandığı tahmin edilmektedir. Bu gidişatı etkileyen diğer faktörler ise, Batı Avrupa’daki talep artışında görülen beklenmedik ve ani bir yavaşlamanın yanı sıra ABD’nin mamul madde ithalatında hissedilen durgunluk olarak değerlendirilmektedir.

2001’in ilk yarısında Kuzey Amerika kıtasının ticaret rakamlarında görülen düşme eğilimi, özellikle ikinci 3 aylık dönemde, 2000 yılının aynı döneminin de gerisinde kalan bir durumun ortaya çıkmasına yol açmıştır. Aynı dönemde, Batı Avrupa’nın mal ihracat ve ithalat değerlerinin ise sırasıyla % 2,5 ve % 1,5 ile mütevazi bir artış gösterdiği görülmektedir.

Sonuç olarak, 2000 yılında % 12 artan toplam dünya mal ticareti, 2001’in ilk yarısında ancak % 1 oranında artmıştır. Bu oran, doğal olarak, üretimdeki % 4.5 ve ticaretteki % 12’lik artışlar ile son on yılın en dinamik bölümünü teşkil eden 2000’e nazaran çok tezat gelişmelerin ortaya çıkmasına yol açmaktadır. Oysa ki, 2000 yılında dünyanın belli başlı tüm bölgelerinde ekonomik büyümenin hızlandığı görülmüştür. Mezkur durum, büyüme eğiliminde duraksama yaşanan 1999’un ardından, 2000 yılı başından itibaren dünya ekonomik faaliyetler düzeyinde yakalanan hızlı artışın bir sonucu olarak ortaya çıkmış, Kuzey Amerika ve Asya ise genel ortalamanın biraz altında kalan bölgeler olmuşlardır.

Diğer taraftan, Afrika kıtasında 2000 yılında yakalanan üretim artışına rağmen, bunun, diğer gelişme yolundaki ülkelerce (GYÜ) ulaşılan seviyelerin ve geçen on yıllık dönemin kendi açısından % 3,4 ile en yüksek ekonomik büyümesini yaşamış olan Batı Avrupa’nın oldukça altında kaldığı söylenebilir. Aynı dönemde, Japonya’nın durumunda görülen düzelme ise, yetersiz ve her an bozulabilecek bir yapıya sahip bulunmaktadır.

Gelişme yolundaki ülkeler, 2000 yılında, toplu olarak, dünya üretim ve ticaretininin hızlı artış trendine, ortalamanın üstündeki performansları ile en büyük katkıyı yapmışlardır. Bahse konu ülkelerin ihracatlarında % 15 olarak tahmin edilen artış, üretimlerinde kaydedilen artışın neredeyse 3 katına yaklaşmakta olup; bu durum, anılan ülkelerin 90’lı yıllar boyunca dünya ticaretinden aldıkları payın artış eğilimi ile de tamamen paralellik arz etmektedir. Dahası, bu artışın sebeplerinden ancak küçük bir bölümünün petrol fiyatlarındaki yükselmeden kaynaklandığı müşahade edilmektedir. Söz konusu durum anılan ülkelerin, dünya ticaretinin en dinamik kısmı olan imalat sanayi ürünleri ihracatındaki artan rolleri sayesinde gerçekleşmiştir. Gelişme yolundaki ülkeler, 1990’da dünya ticaretinde % 17 olan imalat sanayi ürünleri ihracatından aldıkları payı, 2000’de % 27’ler seviyesine kadar yükseltmeyi başarmışlardır.

Bu genel değerlendirmenin ardından, Rapor’da yer alan başlıca hususlar şu şekilde özetlenebilir:

• Global mal ihracatında yakalan artış oranı, 2000’de, bir önceki yıl seviyesinin 2 katı olan % 12’ye ulaşarak, 6.2 trilyon $ olarak gerçekleşmiştir. Global hizmetler ihracatı ise, en büyük artışın görüldüğü ulaştırma hizmetlerinin de etkisiyle, 2000 yılında % 6 artarak, 1.4 trilyon $’a yükselmiştir.

• Mal ticaretinde en yüksek artış gösteren ürün grupları, sırasıyla % 50’lik artış ve 630 milyar $lık değer ile “yakıtlar” ve % 20’lik artış ve 940 milyar $’lık değere ulaşan “ofis ve telekomünikasyon ekipmanı”dır. Öte yandan, tüm ürün grupları içinde, % 2 ile en düşük artışı gösteren tarımsal ürünler ihracatı, değer olarak ancak 560 milyar $’da kalmıştır.

• Bilgi teknolojisi sektöründe yakalanmış bulunan yüksek büyüme oranı, başta Kuzey Amerika ve Asya ekonomilerine önemli ölçüde katkıda bulunurken; dünya enerji talebindeki artış ile, petrol fiyatlarındaki eş zamanlı patlamadan, doğal olarak petrol ihraç eden ülkeler karlı çıkmışlardır.

• Kuzey Amerika bölgesinin mal ihracatında yaşanan % 12.5’lik artış oranı, önceki yılın neredeyse 2 katı düzeyinde gerçekleşerek, bölgeden yapılan hizmet ihracatının ulaştığı % 10 gibi önemli rakamı dahi gerilerde bırakabilmiştir.

• Aynı şekilde, önceki yıla göre 2 kat hızla artan Batı Avrupa mamul madde ihracatı, % 10’luk büyüme ile son on yılın en büyük üretim ve ticaret rakamlarına ulaşılmasını sağlamıştır.

• 2000 yılında Güney Amerika’da görülen ani ve hızlı üretim artışı, daha ziyade Brezilya ekonomisindeki canlanma ile Meksika’daki yüksek milli gelir artışına bağlanabilir. Meksika’nın ticaretindeki inanılmaz artış, diğer Latin Amerika ülkelerinin tümünden 3-4 kat daha fazla olmuştur.

• Asya ve geçiş dönemi ekonomilerinin diğer tüm bölgelere göre yüksek olan ihracat artışı, en büyük ithalat patlamasının da bu bölgede yaşanmasına yol açmıştır. En dinamik ihracatçıların aynı zamanda en dinamik ithalatçılar durumuna gelmesi doğal bir gelişme olarak görülmektedir. Diğer bir ilginç husus, bölgede, dünya ortalamasının göreceli olarak üstünde gerçekleşen üretim artışı ile kıyaslandığında, ticaret seviyesinde daha büyük bir artış kaydedilmesi ve bu artışın, 1990’ların genel ortalamasının iki katından daha fazla bir oranı temsil eden % 15 düzeyine ulaşmasıdır.

• Afrika kıtasının mamul madde ihracatı dolar bazında % 25 oranında yükselirken, kıtanın dünya ihracatı içindeki payını da % 2.3’e çıkartmıştır.

• 49 en az gelişmiş ülkenin (EAGÜ), ortalamanın üzerinde gerçekleşen üretim ve ticaret artışları, bu ülke grubu ekonomilerinin dinamik bir yapıya kavuşmasını sağlamaktadır. EAGÜ’lerin mamul madde ihracatı, toplamda % 28 artmakla beraber, bu gruba dahil ülkelerin kendi aralarındaki önemli farklılıklar halen devam etmektedir.

• En az gelişmiş ülkelerin ihracat performanslarında görülen mezkur dengesizlik, büyük ölçüde bu ülkelerin üretim yapılarıyla ilişkilendirilebilir. Bu grubun petrol ihracatçısı olan ülkelerinin ihracatı % 60-120, hammadde niteliğinde mamul madde üreten 7’sinin ihracatları ise % 23 nispetinde yükseliş gösterirken; grubun çoğunluğunu teşkil eden ve petrol üretimi olmayan -hatta iç karışıklıklar yaşayan- ülkelerin ihracat gelirlerinde ise düşüşler olmuştur.

• 2000 yılında, bölgesel ticaret anlaşmaları çerçevesindeki ticari gelişmeler de önemli farklılıklar göstermiştir. MERCOSUR ve ASEAN’da bölge dahilindeki ticaret, toplam ticaretten daha büyük ölçüde artarken, AB ve CEFTA’da da bölge-içi ticaret, bölge-dışı ile gerçekleştirilenden yüksek seyretmiştir. Aynı şekilde, NAFTA’da bölge içi ticaret, diğer bölgelere yapılan ihracattan daha hızla artarken, dışarıdan yapılan ithalat bölge-içi ticarette paralel bir seyir izlemiştir.

• NAFTA ve AB’de bölge-içi ticarette, hizmet ticareti, mal ticaretine nazaran çok küçük bir pay alabilmiştir.

• Raporun ekinde yer alan 2000 yılında dünya ihracat ve ithalatında ilk 50 sırayı alan ülkelere ilişkin tablolardan, özellikle AB ve Türkiye bağlamında bir inceleme yapıldığında aşağıdaki değerlendirmelere ulaşılması mümkündür.

• 2000 yılında dünya mal ihracatı, 6.364 milyar $, ithalatı ise 6.669 milyar $ olarak gerçekleşirken; ilk 50 ülkenin toplamı her iki değerde de % 95 seviyelerindedir.

• İthalatta ve ihracatta ilk üç sırayı, A.B.D., Almanya ve Japonya almakta olup, Almanya dışında AB üyesi ülkelerden 4’ü (İngiltere, Fransa, İtalya ve Hollanda) ilk on içinde bulunmaktadır. İhracatta ilk 50 ülke arasında yer almayan Avrupa Birliği üyeleri ise Yunanistan ve Lüksemburg’ tur.

• AB ülkelerinin dış ticaret dengesi büyük oranda denk iken, ABD, 500 milyar $’lık açık vermiştir.

• Türkiye, 26 ve 53.5 milyar $’lık değerler ile ihracat ve ithalatta sırasıyla 24 ve 41 nci sıralarda yer almaktadır. Bu durumda, ülkemiz ihracat sıralamasında AB üyesi ülkelerden sadece 3 ünü geride bırakırken, ithalatta bu sayı 7’ye yükselmektedir.

• 2000 yılında, dünya hizmet ticareti hacminin, mal ticareti hacminin %20’leri seviyesinde seyrettiği görülmekte olup, buna ilişkin veriler incelendiğinde mal ticaretinde yüksek paya sahip ülkelerin hizmet ticaretinde de söz sahibi oldukları görülmektedir. Bununla birlikte, AB üyesi ülkelerden İspanya mal ihracatındaki düşük performansına oranla hizmet ihracatında yakaladığı 53 milyar $ lık performansla 7 nci sırada bulunmaktadır.

• Ülkemiz ise, 19 milyar $ seviyesindeki hizmet ihracatı ile dünyada ilk 20 ülke arasında yer alırken, 7.6 milyar $ lık değer ile hizmet ithalatı bakımından 35 nci sıradadır.